aHET MUSEUM VOOR
aHEEM- EN OUDHEIDKUNDE
aSTELT VOOR ...


HALLOWEEN EN "ONZE" KELTISCHE ROOTS

Begin november is volgens heel wat mensen al eeuwenlang een periode van verkleden, vuur, geesten en andere zaken. In deze bijdrage is het niet de bedoeling om alle mogelijke feesten op een rijtje te zetten. We willen eerder even belichten hoe in onze contreien enkele feesten bijna van de kaart verdwenen zijn en andere zonder enige historische achtergrond de eigen feesten verdringen. En hoe we hierbij vaak ook de waarheid geweld aandoen.

In de christelijke wereld vieren we sinds mensenheugenis op 1 november Allerheiligen en - weliswaar van jongere datum, maar toch ook al eeuwenlang - op 2 november Allerzielen. Zoals zovele feesten op de christelijke kalender zijn dat niet per definitie joods-christelijke feesten, maar vaak fusiefeesten. Tijdens de missionering werden de heidense feesten (tijdstip en inhoud) vaak overgenomen en gekerstend. Volkskundigen spreken hier van regeneratie.

Op die manier werd als het ware de pijn verzacht. De overgang van het heidendom naar het christelijke geloof kon daardoor minder bruusk verlopen, de plaatselijke bevolking kreeg zo een aannemelijke cocktail van zijn oude gebruiken met het nieuwe geloof geserveerd.

Het aanvaardingsproces zou waarschijnlijk veel moeilijker zijn geweest, wanneer men het nieuwe geloof zo maar door de strot van onze voorouders had geramd. Denk daarbij hoe moeilijk wij het hebben om bepaalde gebruiken af te leren. En hoe daarbij vaak ook overgangsperiodes worden ingelast. Ga gewoon even terug in de tijd naar de overgang van de Belgische frank naar de euro, binnenkort al acht jaar geleden. En denk daarbij even na hoeveel mensen nu nog (inclusief ondergetekende) heel vaak in franken rekenen, zeker wanneer het om grote bedragen gaat.

Maar we gingen het hebben over feesten. En over het ontstaan van Halloween.

Op 1 november vierden de Kelten het feest van Samhain. Op die dag begon voor de Kelten het nieuwe jaar. En op de overgang tussen 31 oktober en 1 november stond voor hen de tijd stil. Een ideaal ogenblik voor de Kelten om met de overledenen en alle mogelijke geesten in contact te treden. Een vreemd moment.

De christenen zagen niet veel brood in een dergelijk feest, want contact met overledenen verwees eerder naar de hel en naar duivels, dan naar een goed christelijk leven. De Kelten wilden echter niet van dit feest afstappen en dus besloten de kerkvaders om dit feest te recupereren en Allerheiligen op die eerste dag van de maand november te vieren. Het feest werd voordien in de lente gevierd. Voor de Kelten in Ierland vallen Samhain en Allerheiligen dus samen.

En ook de naam valt makkelijk te verklaren. Allerheiligen is in het Engels All Saints of All Hallows. De avond ervoor is dus logischerwijze All Hallows Even(ing), een begrip dat in de loop der tijden werd verbasterd tot Halloween. Kan het eenvoudiger?

Zoals de Duitse, Nederlandse en Vlaamse migranten Sint- Niklaas meenamen naar de Verenigde Staten (en hij daar veranderde in Santa Claus ofte de kerstman), namen de Ierse migranten het verhaal en het feest van Halloween mee naar de Verenigde Staten. Het groeide daar uit tot een van de belangrijkste feesten van Noord-Amerika.

En net zoals ook de kerstman de oceaan weer overstak, is halverwege de jaren negentig ook Halloween terug naar het oude continent gekomen. En als een echte kolonisator met imperialistische trekjes is Halloween niet enkel naar zijn plaats van oorsprong, met name Ierland, gegaan.

Het heeft in het kader van de voortschrijdende amerikanisering en globalisering heel West-Europa in zijn greep en zet zijn zegetocht richting Oost-Europa gestaag maar zeker verder. Het is duidelijk dat dit feest heel diepe sporen nalaat in onze maatschappij. Op minder dan tien - vijftien jaar tijd is Halloween een verankerd cultureel gegeven geworden, waarvan de meeste mensen ondertussen denken dat het er altijd is geweest en dat het refereert aan onze voorouders uit een ver verleden.

Het hoeft geen betoog dat de commercialisering van het feest een belangrijke rol speelt bij de instandhouding van het feest. Een fenomeen dat ook bij heel wat andere culturele evenementen erg belangrijk is. We denken hier bijvoorbeeld aan Valentijn of Moederdag. Het eerste is een geïmporteerd feest en het tweede is een uitgevonden traditie. Het zijn misschien de twee duidelijkste voorbeelden waar de koppeling met commercialisering heel ver gaat. We zien dit nu ook in toenemende mate gebeuren bij Halloween. Er is echt geen winkel meer te vinden die niet inspeelt op het thema en rond de eerste november moet je inderdaad uitkijken dat je niet over een of andere pompoen struikelt.

Van pompoenen gesproken. De vele verkleedtoestanden en akelige outfits zijn een verwijzing naar het afschrikkingeffect. Wanneer je als levende contact zoekt met de doden, zorg je er maar best voor dat je er zo verschrikkelijk mogelijk uitziet, zodat je de geesten kunt imponeren. Maar tegelijk kunnen ook de geesten er afschrikwekkend uitzien. Het is een beetje van het een en van het ander. Zoals het feest nu wordt gevierd, gaat het wel nog uitsluitend om een horror party die in niets nog verwijst naar Allerheiligen. Men sleept er nu zelfs heksen bij. Deze arme vrouwen hebben helemaal geen uitstaans met Halloween, maar worden ten tonele gevoerd omdat zij ook als schrikwekkend worden geportretteerd en dus in dat plaatje passen. Om nog maar eens dat woord te gebruiken, de heksen worden gerecupereerd om Halloween nog duidelijker als een horrorfeestje te promoten.

Maar, maar ...     klopt dit hele verhaal rond Halloween zoals dat in de meeste standaardwerken, op Wikipedia en op vele websites wordt opgedist? Cultuurhistorici plaatsen hier op zijn minst enkele vraagtekens bij. Tijdens de romantiek zijn in vele culturen heel wat fenomenen ''gerecupereerd'' om daar dan grootse heroïsche daden of andere zaken aan vast te hangen. In ons eigen Vlaanderen is 11 juli 1302 daarvan een schitterend voorbeeld. En zo worden vaak volksfeesten gecreëerd, en dan meteen tot eeuwenoude tradities uitgeroepen. Zo zijn er zelfs mensen die de jaarlijkse verbranding van kerstbomen terugvoeren naar onze goede oude Kelten, terwijl die kerstbomen uiteindelijk een relatief jong gebruik zijn dat bij de Germanen thuishoort.

Waarschijnlijk is bij Halloween min of meer hetzelfde gebeurd. En we moeten hier de waarschijnlijkheid benadrukken omdat we geen geschreven bronnen hebben. Maar het is wel een feit dat Allerheiligen in Ierland heel lang in de lente werd gevierd, ook nadat de kerk officieel dit feest van de lente naar november had verplaatst, en dat het daarom absoluut onwaarschijnlijk is dat de kerk zou hebben besloten om het feest van Samhain te recupereren. Er is dus niet echt een bewijs dat Halloween Keltische wortels heeft.

Maar we moeten ook toegeven dat er geen sluitend bewijs is dat er geen Keltische wortels zouden zijn. Er blijft dus een waas van onzekerheid hangen. Het sluit echter wel uit dat Halloween ooit op het vasteland zou zijn gevierd. Wat meteen betekent dat - in principe - Halloween in Vlaanderen een volksvreemd feest is.

Dit betekent echter niet dat we daarom Halloween - voor zover we dat al zouden kunnen - moeten afvoeren. Een maatschappij in evolutie stoot zaken af en neemt andere op, het is een continuüm dat steeds in beweging is en dat zich telkens weer vernieuwt en zich aanpast aan wat de bevolking in zijn culturele context wil. Het lijkt me daarom een uitstekend idee voor hen die daar zin în hebben zich volop in de Halloweensfeer onder te dompelen. Er zijn geen contra-indicaties. Maar laat de Kelten in vrede rusten.

Paul Catteeuw
(Met dank aan keltoloog Herman Clerinx voor de inspiratie.)

HOME

Created: 25/01/2010
© 2003 - MuseumKontich - Alle rechten voorbehouden